Wat zijn overlevingsmechanismen en waarom is het inzicht hierin zo belangrijk?
Misschien herken je dit wel. Je reageert in bepaalde situaties steeds op een manier waarvan je achteraf denkt: waarom deed ik dit nou weer zo?
Je klapt dicht, gaat pleasen, wordt ineens boos of trekt je terug, terwijl je ergens ook voelt dat het je niet helpt. Toch lijkt het alsof je er op het moment zelf geen grip op hebt.
Dat is vaak het punt waarop mensen denken dat ze gewoon zo zijn. Dat ze te gevoelig zijn, niet sterk genoeg zijn of nu eenmaal zo reageren onder spanning.
Maar meestal ligt het dieper. Vaak is er iets in jou dat op zo’n moment automatisch in een oud beschermingsmechanisme schiet.
Dat is wat we een overlevingsmechanisme noemen. Niet iets zweverigs of ingewikkelds, maar iets wat je systeem ooit heeft ontwikkeld om jou te beschermen tegen emotionele pijn.
En juist daarom is het zo belangrijk om te begrijpen hoe dit werkt. Want zolang je niet ziet wat er in jou gebeurt, blijf je vaak hetzelfde herhalen zonder echt te snappen waarom.
Wat overlevingsmechanismen eigenlijk zijn
Overlevingsmechanismen zijn de manieren waarop je systeem reageert als iets van binnen te heftig, te pijnlijk of te onveilig voelt. Je lichaam en je geest proberen je dan te beschermen, zodat je niet volledig overspoeld raakt door wat je voelt.
Dat gebeurt niet bewust. Je kiest er niet voor. Het gaat razendsnel en meestal nog voordat je er zelf erg in hebt. Er gebeurt iets, er wordt een oude pijn geraakt en meteen daarna schiet je in gedrag dat jou helpt om dat gevoel niet helemaal te hoeven voelen.
Dat gedrag kan er op verschillende manieren uitzien. Je kunt gaan vechten door boos te worden of fel te reageren.
Je kunt vluchten door jezelf terug te trekken, hard te gaan werken of de situatie te vermijden.
Je kunt bevriezen en letterlijk even niet meer weten wat je moet zeggen of doen. Of je kunt je aanpassen, pleasen en zorgen dat de ander vooral geen last van jou heeft.
Al die reacties hebben hetzelfde doel, overleven in het moment.
Wat er eerst gebeurt voordat je in zo’n mechanisme schiet
Wat veel mensen niet doorhebben, is dat er altijd iets aan voorafgaat. Je schiet niet zomaar ineens in pleasegedrag, boosheid of terugtrekken. Eerst wordt er iets geraakt in jou.
Dat kan bijvoorbeeld een gevoel zijn van: ik doe er niet toe, ik ben niet belangrijk, mijn behoeften doen er niet toe, de ander is belangrijker dan ik of ik word niet serieus genomen.
Dat zijn vaak oude overtuigingen die diep in je systeem zijn gaan zitten, meestal zonder dat je daar bewust woorden aan hebt gegeven.
Zodra een situatie in het nu ook maar een beetje lijkt op iets van vroeger, kan dat oude gevoel meteen wakker worden. En op het moment dat dat gebeurt, wil je systeem jou beschermen tegen die pijn. Dus ga je in gedrag.
Niet omdat dat nou zo’n handige keuze is, maar omdat dit ooit de manier was waarop jij overeind bleef.
Hoe dat er in het dagelijks leven uit kan zien
Stel je voor dat je eindelijk een dag voor jezelf gepland hebt. Je hebt iets leuks geregeld, je hebt er zin in en ergens voel je ook dat je dit echt nodig hebt. Dan krijg je ineens een bericht van je moeder dat ze toch niet op de kinderen kan passen, omdat ze je zus moet helpen.
Zo’n situatie lijkt op het eerste gezicht klein, maar vanbinnen kan er meteen van alles gebeuren.
Misschien voel je irritatie, teleurstelling of verdriet. Misschien zeg je direct dat het niet erg is en dat je het snapt. Misschien word je boos, trek je je terug of weet je gewoon niet wat je moet zeggen.
Wat er dan onder zit, is vaak niet alleen teleurstelling over dat ene moment. Er kan iets geraakt worden als: ik ben weer niet belangrijk, de ander gaat altijd voor, mijn behoefte doet er niet toe. En juist om dat gevoel niet helemaal toe te laten, schiet je in een overlevingsmechanisme.
Dan laat je het misschien direct los en cijfer je jezelf weg. Of je wordt juist heel fel, omdat je systeem voelt dat het zich moet verdedigen. Of je klapt dicht en doet alsof het je niets doet. Wat het ook is, het is bijna nooit zomaar een losse reactie. Het is een oude manier van beschermen die geactiveerd wordt.
Waar die overlevingsmechanismen vandaan komen
Deze mechanismen zijn meestal niet gisteren ontstaan. Ze hebben een oorsprong die vaak veel verder teruggaat, meestal naar je jeugd. Als kind ben je afhankelijk van je omgeving. Je kunt niet weg uit een situatie die onveilig of pijnlijk voelt, dus je systeem zoekt een manier om ermee om te gaan.
Misschien ben je opgegroeid in een huis waar weinig ruimte was voor jouw emoties. Misschien moest je je aanpassen aan een zieke broer of zus, aan een depressieve moeder, aan een kritische vader of aan een sfeer waarin jouw gevoelens er gewoon niet echt toe deden. Dan leer je al jong dat het veiliger is om jezelf klein te houden, niet lastig te zijn, goed aan te voelen wat anderen nodig hebben of vooral geen gedoe te veroorzaken.
Dat zijn geen bewuste keuzes van een kind.
Dat zijn manieren om emotioneel overeind te blijven in een situatie die je nog niet kunt overzien of dragen. En juist omdat die mechanismen je toen hebben geholpen, blijven ze later vaak actief. Je systeem heeft ooit geleerd: zo ben ik veilig.
Dus zodra er iets raakt aan die oude pijn, pakt het automatisch terug op wat het kent.
Waarom je dit als volwassene blijft herhalen
Het lastige is dat je volwassen systeem niet automatisch doorheeft dat je nu niet meer dat kind bent van toen. Als er iets gebeurt wat lijkt op een oude situatie, reageert je lichaam vaak alsof het gevaar er opnieuw is.
Daardoor kun je in een gesprek met een vriendin ineens hetzelfde zenuwachtige gevoel in je buik krijgen als vroeger thuis.
Je kunt op je werk dichtklappen bij kritiek, terwijl het ergens ook maar om iets kleins gaat. Of je kunt jezelf weer volledig wegcijferen in een groep, omdat je automatisch voelt dat jouw plek minder belangrijk is.
Van buitenaf lijkt het dan misschien overdreven of onlogisch. Maar vanbinnen is het heel logisch. Je systeem reageert niet alleen op het nu, maar op een oude laag die daaronder geraakt wordt.
Daarom blijft het zo hardnekkig. Niet omdat je niet wilt veranderen, maar omdat je lichaam sneller is dan je verstand.
Waarom inzicht hierin zo belangrijk is
Zolang je niet begrijpt wat er in jou gebeurt, lijkt het alsof je steeds opnieuw faalt in hetzelfde. Dan denk je dat je gewoon beter je best moet doen, sterker moet zijn, beter moet communiceren of je minder moet aanstellen.
Maar als je eenmaal ziet dat er eerst een trigger is, daarna een gedachte, daarna een gevoel en daarna pas jouw gedrag, dan ontstaat er iets heel belangrijks. Dan zie je dat je reactie niet zomaar uit de lucht valt. Je begint te begrijpen wat er onder zit.
En dat inzicht verandert alles. Niet omdat je vanaf dat moment nooit meer geraakt wordt, maar omdat je eerder gaat herkennen wanneer je systeem iets ouds aan het herhalen is.
Dan kun je gaan zien: dit is zo’n moment. Hier word ik geraakt. Dit is die oude overtuiging weer. Dit is waarom ik nu de neiging heb om mezelf weg te cijferen, boos te worden of dicht te klappen.
Dat is de eerste echte stap uit het automatische patroon.
Een voorbeeld van hoe dat werkt
Stel dat je met vriendinnen zit en iemand anders is de hele tijd aan het woord. Jij wilt eigenlijk iets delen waar je trots op bent, bijvoorbeeld een promotie op je werk, maar je voelt al snel dat je er niet tussen komt. En zonder dat iemand letterlijk zegt dat je stil moet zijn, besluit jij dat je je mond wel houdt.
Vanbinnen gebeurt er ondertussen veel meer. Je denkt misschien dat wat jij te vertellen hebt niet zo belangrijk is. Je voelt spanning in je buik en zonder dat je het doorhebt, kies je ervoor om jezelf kleiner te maken.
Dat lijkt dan misschien gewoon een sociale reactie, maar vaak zit daar een hele geschiedenis onder. Misschien heb je vroeger geleerd dat jouw verhaal minder belangrijk was dan dat van iemand anders.
Misschien heb je als kind ervaren dat jouw gevoelens er niet toe deden, omdat er thuis altijd iets of iemand was die belangrijker was. En dus is jezelf wegcijferen een mechanisme geworden waarmee je de pijn van afwijzing of niet gezien worden probeert te voorkomen.
Het interessante is dat zelfs het gevoel in je lichaam vaak oud is. Dat zenuwachtige gevoel in je buik is dan niet alleen een reactie op het moment, maar ook een soort voorspeller. Een signaal dat je systeem iets herkent wat het al veel langer kent.
Waarom zoveel mensen zichzelf hierin niet herkennen
Veel vrouwen die hiermee worstelen, hebben zichzelf jarenlang gezien als gewoon zorgzaam, rustig, loyaal of iemand die niet moeilijk doet. Ze waren het brave meisje, hielden de boel bij elkaar, sloegen hun puberteit over of pasten zich overal netjes aan.
Alleen is dat vaak niet hun echte natuur geweest, maar een rol die ooit nodig was. Een manier om veilig te blijven, gezien te worden of in elk geval niet afgewezen te worden.
Daarom is het zo belangrijk om hier eerlijk naar te kijken. Niet om je ouders de schuld te geven of je verleden eindeloos te analyseren, maar om te begrijpen hoe het gegaan is en welke gevolgen dat nu nog heeft.
Want zolang je blijft denken dat dit gewoon is wie je bent, blijf je ook geloven dat je er weinig aan kunt veranderen.
Hoe je deze mechanismen stap voor stap doorbreekt
Je overlevingsmechanismen verdwijnen niet doordat je er een keer over leest. Ze doorbreken begint bij bewustwording, maar heeft daarna oefening, tijd en herhaling nodig. De eerste stap is altijd dat je ze leert herkennen.
Dat je gaat zien in welke situaties je in vechten, vluchten, bevriezen of pleasen schiet. Dat je opmerkt welke overtuiging daaronder zit.
Dat je leert voelen waar het in je lichaam gebeurt. Want hoe beter je dat leert herkennen, hoe eerder je merkt dat je systeem aan het reageren is op iets ouds.
Van daaruit ontstaat er ruimte om niet meer volledig automatisch mee te gaan.
Niet meteen groot of perfect, maar klein. Misschien merk je een keer op dat je jezelf weer wegcijfert. Misschien voel je een keer dat je boosheid eigenlijk oude pijn bedekt.
Misschien kun je in een moment van spanning net iets langer bij jezelf blijven voordat je in het oude gedrag schiet.
Dat zijn geen kleine dingen. Dat is precies waar verandering begint.
Van overleven naar leven
Overlevingsmechanismen zijn niet je vijand. Ze hebben je ooit geholpen en vaak zelfs lange tijd overeind gehouden. Maar dat betekent niet dat je erin moet blijven leven.
Op een gegeven moment wordt het tijd om niet alleen te overleven, maar ook echt te gaan leven. Om niet steeds meer van jezelf kwijt te raken in pleasegedrag, aanpassen of terugtrekken, maar te gaan zien wat er in jou gebeurt en daar liefdevol eerlijk naar te kijken.
Niet om jezelf te veroordelen, maar om jezelf eindelijk echt te gaan zien. Want vaak zit daar de grootste verschuiving.
Niet alleen begrijpen wat je overlevingsmechanismen zijn, maar ook herkennen dat jij niet meer dat kind bent van toen. Dat je nu andere keuzes kunt leren maken.
Dat je jezelf nu wel serieus mag nemen.
En dat is uiteindelijk waar het om gaat. Dat je niet meer automatisch reageert vanuit oude pijn, maar stap voor stap terugkomt bij jezelf.
Stuur me een berichtje als je dit herkent of hier vragen over hebt!